De digitale vitrine van de UB Groningen

Ons koopgedrag is vaak vreemd en wordt ook door onszelf niet altijd begrepen. Waarom kopen we dingen die we helemaal niet nodig hebben? En waarom kopen we zo veel? En met wat voor redeneringen overtuigen we onszelf dat het wel nuttige aankopen zijn? Geoffrey Miller betoogt in Spent. Sex, evolution and consumer behavior dat kapitalistisch consumentisme niet de logische en onvermijdelijke uitkomst van menselijke evolutie is. We kopen niet, tenminste niet alleen, om onze rijkdom, status en goede smaak te laten zien. Dat is een te simpele verklaring. Als evolutionair psycholoog heeft Miller daar meer over te zeggen. Volgens hem tonen de resultaten van de laatste twintig jaar van evolutionair psychologisch onderzoek aan dat we met onze aankopen vooral onze aaantrekkelijkheid als seksuele partner en vriend willen laten zien.

Catalogus RUG

Recensie in The Guardian

Lezing Geoffrey Miller in Studium Generale

Jeroen Geurts is neurobioloog en in Kopstukken doet hij verslag van gesprekken over hersenen en bewustzijn die hij hield met een aantal groten, kopstukken, in dit vakgebied. Met Rita Levi-Montalcini, die in 1986 de Nobelprijs won en op het moment van het interview met Geurts al tegen de honderd liep, spreekt hij over multiple sclerose en over ouderdom. Zij schreef daarover een boek dat in het Nederlands vertaald is met de titel “Ouderdom bestaat niet”.  Met Susan Greenfield, ‘de barones’, heeft Geurts het over de negatieve effecten  van technologische ontwikkelingen op het jonge brein en over Richard Dawkins, een van de andere geïnterviewden, met wie Greenfield “absoluut niet door een deur kan”, omdat diens argumentatie “gelijk staat aan Mein Kampf en de retoriek van George Bush”. Oliver Sacks, positief als hij altijd is, geeft Geurts een iets andere les dan Greenfield mee: hij stelt voor om “technologie te vermenselijken voordat het ons ontmenselijkt”. Maar uiteindelijk heeft toch geen van de geïnterviewden een antwoord op de vraag hoe het bewustzijn in de hersenen tot stand komt, behalve Daniel Dennett. Van hem is de uitspraak “dat onze ‘geest’ een softwarepakket is dat op de hardware van onze hersenen draait”, een stelling die door de meeste anderen niet zonder meer onderschreven wordt.

Catalogus RUG

Recensie in de Volkskrant

Paul Verhaeghe neemt in Het einde van de psychotherapie stelling tegen de huidige populaire opvatting dat er voor de meeste psychische aandoeningen een genetische en/of neurologische oorzaak is. De sociale en maatschappelijke factoren, die in de jaren 70 vooral als verklaring dienden,  raken daarmee  steeds meer buiten beeld. Dat, zoals uit veel onderzoek blijkt, psychotherapie vaak niet werkt komt volgens Verhaeghe omdat het wordt toegepast in situaties waar het niet voor bedoeld was. Dit niet werkzaam zijn wordt dan weer gezien als bewijs dat de oorzaak wel een biologische moet zijn, dat het om een ‘ziekte’ gaat, die dan ook met medicijnen behandeld dient te worden. Onjuist, aldus Verhaeghe. Hij illustreert dit met gevalsstudies waaruit volgens hem blijkt dat psychotherapie wél werkt en besteedt zijn laatste hoofdstuk aan hoe psychotherapie en de relatie tussen therapeut en patiënt er uit zouden moeten zien. Verhaeghe verloochent zijn psychoanalytische oriëntatie niet waar hij deze relatie als doel, en niet zozeer als middel van de therapie ziet.

Catalogus RUG

Recensie in de Volkskrant

Interview met Paul Verhaeghe

Fotografe Mariana Cook fotografeerde een groot aantal topwetenschappers. Elke wetenschapper vroeg ze kort iets over zich zelf te vertellen, over hun vak, hun carrière, hun passie voor hun werk. Deze combinatie geeft prachtige, fascinerende dubbelportretten van hedendaagse wetenschappers, zoals Sydney Brenner, Richard Dawkins, Christian de Duve, Walter Gilbert, Murray Gell-Mann en vele anderen. Ze zijn te vinden in het boek Faces of Science. Overigens ook te zien geweest als tentoonstelling in de National Academies’ Keck Center (VS).

Nieuwsbericht over de tentoonstelling

Catalogus RUG

Het fenomeen is bekend uit Duitsland tijdens het Wilhelmische periode: Joodse families die zich geheel lieten opgaan in de maatschappij, zich al dan niet lieten dopen, hun Joodse wortels of identiteit min of meer negeerden, of zo men wil zich volledig aanpasten. “Weihnachtsjuden”, werden ze wel smalend genoemd omdat ze eerder de christelijke dan de Joodse feestdagen vierden. Want van twee kanten werden ze tijdens het interbellum beschimpt: enerzijds vanuit het opkomende antisemitisme met het nazisme als uitwas, en anderzijds was er de nadruk op de eigen Joodse identiteit vanuit het zionisme.

Maar hoe verliep zulks in Nederland? Peter Steffen en Hans Evers schreven een case-study: Scheuren in het kleed: Het joods-katholieke gezin Löb 1881-1945. Het echtpaar Löb-van Gelder, beiden van Joodse herkomst, hield hun overgang naar de R.-K. Kerk heimelijk - misschien is dat wel een onderscheid met Duitsland, waar zo’n overgang meer gewoon was. Zij lieten zich in het geheim dopen en hielden ook de kerkelijke inzegening van hun huwelijk voor zich. Ze vertrokken naar Nederlands-Indië en pas na hun terugkeer, ruim tien jaar later, werd het bekend bij de verdere familie en volgde er een breuk. Het gezin trad in het rijke Roomse leven en de kinderen volgden katholiek onderwijs; enkelen traden zelfs in het klooster. Tot 1942, toen deportatie volgde. De ouders waren voor de oorlog al overleden, en van de acht kinderen overleefde alleen de jongste dochter de oorlog en de holocaust. Het verhaal van een joods-christelijke familie dus, goed gedocumenteerd, binnen een verzuilde samenleving en waarbij de wereldgeschiedenis binnen dendert.

Catalogus RUG

Individueel geheugen staat nooit los van het sociale geheugen van de groepen waartoe iemand behoort zoals gezin, familie, en culturele verbanden; iemands identiteit is daar onlosmakelijk mee verbonden. In Nakba: Palestine, 1948, and the Claims of Memory van Lila Abu Lughod zijn de gebeurtenissen van 1948, dat de Palestijnen herdenken als het jaar waarin hun de zeggenschap over hun land werd ontnomen en de meerderheid van hen van huis en haard werd verdreven, het onderwerp van het functioneren van geheugen en de samenhang tussen de sociale en individuele component daarvan. Deze gebeurtenis, die door een groot deel van de wereld gevierd wordt als het ontstaan van de staat Israël, wordt door de Palestijnen als Nakba, ofwel catastrofe, herinnerd. Deze Nakba was niet een unieke, eenmalige gebeurtenis maar maakt een cruciaal deel uit van het doorlopende verhaal dat de Palestijnse geschiedenis, de geschiedenis van de Palestijnen, vormt. Dat deze Palestijnse kijk op 1948 niet het product van een gekleurd, vertekenend geheugen is werd duidelijk toen aan het eind van de 20ste eeuw de Israëlische militaire archieven geopend werden.

Catalogus RUG

Recensie

Een aantal jaren geleden bleek de farmaceutische producent GlaxoSmithKline die onderzoeken waaruit kwam dat het goedlopende antidepressivum Paxil niet beter werkt dan een placebo en waarschijnlijk zelfs leidt tot een grotere kans op zelfmoord, te hebben achtergehouden en alleen het ene onderzoek te hebben gepubliceerd waarin Paxil er wel goed uitkwam. Paxil was toentertijd het op één na meest voorgeschreven antidepressivum bij kinderen. Alison Bass stelt aan de hand van dit geval in Side effects. A prosecutor, a whistleblower and a bestselling antidepressant on trial de meer algemene kwestie van de financiële verwevenheid van farmaceutische industrie, psychiaters en inspectie voor de gezondheidszorg aan de kaak. De vraag rijst hoe objectief de onderzoeksgevens waar medici zich op baseren eigenlijk zijn.

Catalogus RUG

Recensie

De geschiedenis van de psychiatrie is een bijzondere discipline, betoogt Mikkel Borch-Jacobsen in Making minds and madness: from hysteria to depression. Studieobject vormen de verschillende benaderingen van psychopathologie door de tijd heen, maar niet het wezen van die pathologie, de historicus is immers geen psychiater. Aan het bestaan van de psychopathologie wordt echter niet getwijfeld, die “bestaat” ergens, onafhankelijk van de psychiatrische theorieën en praktijken die haar definiëren en behandelen. Net zoals ziektes met een organische oorzaak als epilepsie, Alzheimer of neurosyphilis, bestaan en, in welke periode van de geschiedenis ze ook voorkomen, altijd dezelfde psychische en neurologische symptomen hebben. Borch-Jacobsen bekritiseert deze opvatting en stelt dat de meeste geestelijke stoornissen wél historisch bepaald worden. Ze zijn volgens hem geen objectieve feiten maar het product van in de tijd variërende verwachtingspatronen die door therapeut en patient gedeeld en bepaald worden. Zo bezien zijn de theorieën die pretenderen ziektes te kunnen genezen in werkelijkheid de veroorzakers ervan.

Catalogus RUG

In 2002 werd in Uppsala de Zweeds-Turks-Koerdische Fadime Şahindal door haar vader vermoord. De eerwraakmoord schokte Zweden. Fadime had een gearrangeerd huwelijk ontlopen en was met de daarop volgende bedreigingen vanuit haar familie naar de politie en vervolgens naar de media gestapt. In de daarop volgende jaren ontpopte ze zich als een voorvechtster van de rechten van (allochtone) vrouwen. Ze  waarschuwde bij herhaling in het openbaar (o.a. in een toespraak voor het Zweedse parlement) voor de gevaren die de eercultuur van sommige groepen immigranten voor vrouwen betekende. Met al deze handelingen had ze eer van haar familie, van wie ze inmiddels gescheiden en op afstand woonde, gekrenkt.
In 1998 verongelukte haar vriend met wie ze zou gaan samenwonen. Haar familie verbood haar zijn graf in Uppsala te bezoeken. Toen ze toch vier jaar later en in het geheim naar Uppsala reisde om daar tevens haar moeder en zuster te kunnen ontmoeten, werd ze met een pistool om het leven gebracht. Haar moeder verdedigde in de daarop volgende rechtzaak uiteindelijk de handelwijze van haar echtgenoot.
In het boek In honor of Fadime: murder and shame van de Noorse hoogleraar culturele antroplogie en Midden-Oostenkenner Unni Wikan wordt uitgelegd wat deze eer- en schandecultuur inhoudt en wat oprecht wanhopige mensen als de ouders van Fadime ertoe drijft hun eigen dochter van het leven te beroven. Het is tevens het verslag van een clash tussen een liberale en individuele ontplooiïng nastrevende cultuur als de Zweedse en de in zichzelf gekeerde conservatieve gemeenschappen die zich vaak vernederd voelen in hun nieuwe landen van vestiging. Ook andere gevallen van eerwraak komen aan de orde.

RUG Catalogus

Website Herdenkingsfonds Fadime (Zweeds) en haar toespraak tot het Zweedse parlement uit 2001 (Engels).

Artikel over prof. Wikans veelbesproken uitlating over verkrachting van Noorse vrouwen door moslim-mannen (Engels).

De Metaforenmachine, een geschiedenis van het geheugen van Douwe Draaisma biedt een historisch overzicht van de metaforen die in de loop der tijd gebruikt zijn om het menselijk geheugen te beschrijven en er zo een beter begrip van te krijgen. Van de wastablet van Plato, via het boek, de foto en de film, tot aan de computer en neurale netwerken beschrijft Draaisma in dat prachtige Nederlands dat hij zo tot in de finesses beheerst, hoe ons beeld en begrip van het geheugen zijn beïnvloed door de metaforen die gebruikt werden en die op hun beurt een product van hun tijd waren. De Metaforenmachine dateert al van 1995. Toch vind ik het gerechtvaardigd om er op deze plaats nog een keer de aandacht op te vestigen want, het einde van Draaisma’s boek vrij citerend, ”In het corpus aan historische teksten beschikt de psychologie over een onfeilbaar collectief geheugen. Deze teksten liggen als het ware in de diepere lagen van een toverlei en zolang die diepere registers niet vaker worden geraadpleegd, zullen op de bovenste laag van de lei teksten blijven verschijnen die allang voorhanden waren.”

RUG catalogus

Recensie in De Volkskrant